W dniu 15 grudnia 2025 r. w Brukseli odbyło się spotkanie plenarne Europejskiego Komitetu Dialogu Społecznego do spraw Sektora Występów na Żywo (Sectoral Social Dialogue Committee Live Performance – SSDC LP). W spotkaniu wziął udział Wiceprzewodniczący Zarządu Głównego Związku Zawodowego Aktorów Polskich (ZZAP) – Konrad Michalak.
Czym jest SSDC LP
Europejski Komitet Dialogu Społecznego do spraw sektora występów na żywo (SSDC LP) jest formalnym organem, w ramach którego regularnie spotykają się przedstawiciele pracodawców, reprezentowani przez Pearle (Europejską Konfederację Pracodawców) oraz przedstawiciele pracowników, zrzeszeni w ramach EAEA (European Arts and Entertainment Alliance), w skład którego wchodzą FIA (Międzynarodowa Federacja Aktorów), FIM (Międzynarodowa Federacja Muzyków) i UNI-MEI. Komitet został powołany w celu prowadzenia dialogu społecznego na poziomie europejskim, aby omawiać wspólne wyzwania i możliwości stojące przed sektorem, który zatrudnia około miliona pracowników w teatrze, operze, tańcu i koncertach. Cele SSDC LP obejmują budowanie konsensusu, promowanie zrównoważonych warunków pracy oraz wpływanie na politykę Unii Europejskiej w sprawach dotyczących finansowania publicznego, niestandardowego zatrudnienia, mobilności artystów (wizy, transport instrumentów), bezpieczeństwa i higieny pracy (za pomocą narzędzi OiRA), cyfryzacji, koordynacji zabezpieczenia społecznego oraz wpływu Europejskiego Zielonego Ładu.
Konrad Michalak uczestniczył w spotkaniu jako przedstawiciel ZZAP – organizacji zrzeszonej w ramach FIA (Międzynarodowej Federacji Aktorów). ZZAP od kilku lat bierze udział w posiedzeniach tego komitetu, a także Europejskiego Komitetu Dialogu Społecznego do spraw sektora audiowizualnego, co pozwala na otrzymywanie aktualnych informacji na temat spraw dotyczących aktorów na poziomie europejskim i monitorowanie ich praw i warunków pracy. Udział ZZAP (i innych organizacji członkowskich) jednocześnie umożliwia FIA konsultowanie projektów unijnych aktów prawnych.
Oprócz ZZAP, w spotkaniu SSDC LP brał udział także Związek Zawodowy Muzyków RP (ZZMRP), reprezentowany przez Przewodniczącego Leszka Biolika. Związek Zawodowy Muzyków RP działa w ramach Międzynarodowej Federacji Muzyków (FIM), gdzie polska reprezentacja jest aktywnie zaangażowana w prace komitetu.
Podsumowanie wcześniejszego spotkania (3 czerwca 2025 r.)
Na poprzednim posiedzeniu grupy roboczej, które odbyło się 3 czerwca 2025 r., dyskusja koncentrowała się na kilku kluczowych obszarach. Przedstawiciele Komisji Europejskiej (DG EMPL) przedstawili założenia Mapy drogowej dotyczącej jakości miejsc pracy (Quality Jobs Roadmap), jednej z kluczowych inicjatyw Komisji na kadencję 2024–2029. Mapa drogowa, której przyjęcie planowano na grudzień 2025 r., miała określić kluczowe wymiary „jakości miejsc pracy”, takie jak sprawiedliwe warunki pracy, równość szans, cyfryzacja i sprawiedliwa transformacja, zachęcając partnerów społecznych do przesyłania konkretnych propozycji do 1 lipca 2025 roku.
Omówiono także sytuację społeczną artystów i pracowników sektora kultury, w tym prace nad Kompasem Kultury (Culture Compass) – nadrzędną strategią UE mającą na celu ujednolicenie polityk kulturalnych. Zapowiedziano, że przyjęcie komunikatu w sprawie Kompasu Kultury nastąpi przed posiedzeniem Rady ds. Młodzieży, Kultury i Sportu w dniach 27-28 listopada 2025 roku. Ponadto DG EMPL przedstawiło informację zwrotną z warsztatów wzajemnego uczenia się (mutual learning workshop) zorganizowanych w maju 2025 r., dotyczących dostępu artystów do ochrony socjalnej.
W ramach dialogu społecznego przedstawiono aktualizacje z projektu budowania zdolności (capacity building), w tym informację o seminarium dotyczącym wpływu generatywnej sztucznej inteligencji (AI) w grudniu 2024 r. i przygotowywanym raporcie na temat zrównoważonego rozwoju (oczekiwanym w drugiej połowie 2025 r.). Poruszono również tematy mobilności, w tym problemy z transportem instrumentów muzycznych, aktualizację wyników szczytu UE-UK oraz kwestię podwójnego opodatkowania.
Merytoryczne podsumowanie spotkania plenarnego (15 grudnia 2025 r.)
Spotkanie plenarne, rozpoczęło się od spotkań przygotowawczych, a następnie wspólnego posiedzenia, któremu przewodniczyła Pearle.
Jitka Hrudova (EMPL.C.3) przedstawiła aktualizację w kwestiach zatrudnienia i spraw socjalnych. Następnie odbyła się wymiana poglądów dotycząca sytuacji społecznej artystów, w tym informacji zwrotnych od Komisji po spotkaniu na wysokim szczeblu z Wiceprzewodniczącą Minzatu i Komisarzem Micallefem, a także w następstwie prac nad Kompasem Kultury (Culture Compass).
Komisja Europejska przedstawiła projekt Kompasu Kultury dla Europy, który ma ustanowić wizję i określić flagowe inicjatywy UE w obszarze kultury. Kompas jest odpowiedzią na wyzwania sektora, takie jak zagrożenia dla wolności artystycznej, niepewne warunki pracy, nierówności w dostępie do kultury oraz kwestie praw własności intelektualnej związane ze sztuczną inteligencją. Jednym z czterech kluczowych kierunków Kompasu jest wzmacnianie pozycji artystów i pracowników sektora kultury oraz wspieranie ludzi. W ramach realizacji tego kierunku Komisja zobowiązała się do zaproponowania Karty Artystów UE (EU Artists Charter) w konsultacji z partnerami społecznymi i zainteresowanymi stronami, aby określić podstawowe zasady i zobowiązania dotyczące sprawiedliwych warunków pracy w sektorze. Przyjęcie Komunikacji i wniosku w sprawie zalecenia Rady dotyczącego przyszłości Nowego Europejskiego Bauhausu (NEB) było przewidziane na czwarty kwartał 2025 roku.
Dialog społeczny i rola partnerów społecznych
Valentine Gelcys (UNI MEI) oraz Agnieszka Paczyńska (konsultantka projektu) zaprezentowały końcowe wyniki projektu dotyczącego budowania zdolności partnerów społecznych w sektorze występów na żywo. Projekt, mający zakończyć się w grudniu 2025 r., koncentrował się na zwiększaniu wiedzy na temat osiągnięć partnerów społecznych w zakresie warunków pracy i statusu artysty.
Przedstawiono również dokument tematyczny na temat zrównoważonego rozwoju (sustainability). Stwierdzono, że choć sektor nie należy do czołówki pod względem emisji gazów cieplarnianych, jego wkład w emisje nie jest pomijalny. Sektor jest również bardzo narażony na skutki zmian klimatu, takie jak ekstremalne zjawiska pogodowe zakłócające występy, wpływ fal upałów na miejsca pracy oraz możliwe zakłócenia w transporcie podczas tras koncertowych. Zalecenia dla partnerów społecznych obejmowały utrzymanie zrównoważonego rozwoju w programie prac, proaktywne działania na rzecz budowania odporności i wykorzystanie wpływu kulturowego sektora do wzmacniania działań klimatycznych. Zwrócono uwagę na wzajemne powiązania między klimatem, bezpieczeństwem i AI, podkreślając, że AI może wspierać działania na rzecz zrównoważonego rozwoju (np. logistyka, modelowanie energii), ale sama jest energochłonna.
Bezpieczeństwo i higiena pracy
Zaprezentowano aktualizację dotyczącą spotkania inaugurującego projektu OiRA, które odbyło się w październiku oraz przeglądu narzędzi. Nowy projekt, mający na celu aktualizację narzędzi OiRA dla sektora występów na żywo (dotyczących obiektów i produkcji), rozpoczął się 1 sierpnia 2025 roku. Projekt zakłada przegląd narzędzi przy wsparciu grupy ekspertów, aby dodać nowe ryzyka (w tym wynikające z kwestii równości płci i doświadczeń pandemicznych) oraz zapewnić zgodność z najnowszym prawodawstwem UE.
Kwalifikacje / Umiejętności
Omówiono najnowsze osiągnięcia projektu Creative Skills Europe. Projekt ten koncentruje się na wspieraniu adaptacji profesjonalistów do transformacji cyfrowej, promowaniu zrównoważonego rozwoju oraz zapewnianiu dostępu do szkoleń, w tym dla freelancerów. Projekt Creative Skills Europe ma zostać zakończony w 2025 roku.
Kolejnym punktem była kontynuacja tematu koordynatorów intymności (intimacy professionals – IP). FIA przedstawiła wyniki badania kontrolnego dotyczącego IP, w tym szkoleń i kwalifikacji. FIA podkreśla, że specjaliści ds. intymności są kluczowi dla stworzenia bezpiecznej przestrzeni dla wykonawców podczas scen intymnych, zapewniając priorytetowe traktowanie zgody i ustanawiając profesjonalny proces obsługi intymności na planie lub scenie. Zgodnie z wytycznymi FIA, IP powinni przejść co najmniej 75 godzin szkolenia obejmującego m.in. zagadnienia zgody, dynamiki władzy, choreografii intymności, pierwszej pomocy psychologicznej oraz świadomości traumy.
Mobilność
Przedstawiono aktualizację dotyczącą podróżowania z instrumentami muzycznymi oraz transportu instrumentów i praw pasażerów.
Wolność artystyczna
Pearle przedstawiła „książkę kucharską” (cookbook) dotyczącą wolności artystycznej. Kwestia wolności artystycznej jest priorytetem w UE. Jest ona również centralnym elementem Kompasu Kultury, w którym Komisja zobowiązała się do systematycznego uwzględniania doświadczeń artystów w przyszłym raporcie o stanie kultury w UE w kontekście wolności artystycznej.
AgoraEU
DG EAC przedstawiła propozycję przyszłego programu AgoraEU. AgoraEU jest programem zaproponowanym przez Komisję Europejską 16 lipca 2025 r. na okres 2028-2034, mającym zastąpić dotychczasowe programy Creative Europe i CERV (Obywatele, Równość, Prawa i Wartości). Ogólne cele programu AgoraEU to promowanie różnorodności kulturowej i językowej, zwiększenie konkurencyjności sektorów kreatywnych (zwłaszcza mediów i audiowizualnych), a także ochrona i promowanie równości, praw i wartości UE. W kontekście kulturowym, program ma przyczyniać się do transgranicznej twórczości i współpracy, zwiększania mobilności artystów oraz wzmacniania sektora w obliczu zielonej i cyfrowej transformacji.
Środowisko cyfrowe
Punkt ten koncentrował się na wyzwaniach związanych ze środowiskiem cyfrowym. Pearle przedstawiła problem piractwa występów na żywo w internecie.
FIA z kolei omówiła wpływ chatbotów generowanych przez AI na głos aktorów. Sztuczna inteligencja stwarza dla wykonawców ryzyko zastąpienia ludzkiej pracy, utraty kontroli nad własnym głosem, wizerunkiem i podobieństwem, a także utraty dochodów w wyniku wykorzystywania „skradzionych” danych do szkolenia systemów. Przykłady, takie jak Tilly Norwood (postać wygenerowana przez program szkolony na pracach profesjonalnych wykonawców bez zgody i rekompensaty) ilustrują zagrożenie podstaw dla ludzkiej twórczości. Związki zawodowe dążą do włączenia do układów zbiorowych mechanizmów zapewniających świadomą zgodę na wykorzystanie danych, zakaz szkolenia systemów AI na pracach artystów bez pozwolenia oraz uczciwą rekompensatę. Stwierdzono, że AI negatywnie wpływa na zdrowie psychiczne, zwiększając niepewność zatrudnienia i cyfrowy stres.
W ramach swojego wystąpienia Dearbhal Murphy z FIA przedstawiła problem wpływu sztucznej inteligencji (AI) na wykonawców, koncentrując się na zagrożeniu dla ludzkiego artyzmu i utracie pracy. Skrytykowała przypadek cyfrowej postaci Tilly Norwood, która zadebiutowała we wrześniu 2025 roku klipem promocyjnym w całości wygenerowanym przez AI. Murphy podkreśliła, że „Tilly Norwood” nie jest aktorką, lecz „syntetykiem”, postacią wygenerowaną przez program komputerowy wyszkolony na pracy niezliczonych profesjonalnych wykonawców bez ich zgody lub wynagrodzenia.
Wykonawcy byli przerażeni tym „wyczynem” (stuntem), ponieważ „głęboko kwestionuje on naturę i ludzki artyzm rzemiosła” oraz otwiera drzwi do zastępowania ludzi maszynami. Obawy budziły również uprzedzenia AI (AI bias) widoczne w klipie oraz poczucie niesprawiedliwości związane z grabieżą danych (data grab), na którą artyści nie wyrazili zgody i za którą nie otrzymali zapłaty.
Dearbhal Murphy zaznaczyła, że technologia AI używana do tworzenia „syntetyków” jest tą samą, która służy do generowania deepfakes i tworzenia seksualnie nadużywających i poniżających treści, co stawia wykonawców na pierwszej linii zagrożenia. Podała przykłady włoskiej aplikacji „ClothOff” oraz serwisu Character.ai, który umożliwiał prowadzenie nieprzyzwoitych, graficznych rozmów z chatbotami bazującymi na wizerunku belgijskich celebrytów.
W praktyce zawodowej AI przyczynia się do niszczenia całych segmentów sektora, takich jak dubbing, praca głosem, reklama i audiobooki, prowadząc bezpośrednio do utraty dochodów wykonawców. Inne problemy to ryzykowne interfejsy AI w procesie rekrutacji (dostęp do zatrudnienia), nadużycia nagrań typu self-tapes (gdzie tworzone są duże zestawy danych, często nieuregulowane pod względem możliwości ich dalszego użycia) oraz wzrost żądań wykonywania skanów biometrycznych na planie. Najważniejszym problemem pozostaje utrata kontroli nad własnym głosem, wizerunkiem i podobieństwem. Murphy wyraziła uznanie dla propozycji prezydencji duńskiej dotyczącej wprowadzenia prawa podobnego do praw autorskich do wizerunku i podobieństwa jako rozwiązania.
Związki zrzeszające wykonawców, aby przeciwdziałać tym zagrożeniom, stawiają na rokowania zbiorowe (collective bargaining) jako najlepsze narzędzie. Wśród kluczowych postulatów znajdują się: ochrona ludzkiej kreatywności i artyzmu, zasada świadomej zgody na użycie AI oraz dążenie do stosowania bezpiecznej i etycznej AI. Jako pozytywny przykład wskazano wytyczne Netflixa, które, wynikając z układów zbiorowych, podkreślają, że „zasadnicze znaczenie ma odpowiedzialne działanie przy stosowaniu generatywnych przepływów pracy”.
AI Office i Pakt AI
Instytucjonalną odpowiedzią na wyzwania regulacyjne i wdrożeniowe związane ze sztuczną inteligencją (AI) jest Europejskie Biuro ds. Sztucznej Inteligencji (European AI Office – AIO), powołane w ramach Komisji Europejskiej jako centrum wiedzy eksperckiej w całej Unii. Biuro stanowi fundament jednolitego europejskiego systemu zarządzania AI, a jego główną rolą jest promowanie rozwoju i wdrażania rozwiązań AI, które przynoszą korzyści społeczne i gospodarcze. Biuro odgrywa kluczową rolę we wdrażaniu Aktu o Sztucznej Inteligencji (AI Act), w szczególności w zakresie modeli AI ogólnego przeznaczenia (GPAI). W listopadzie 2025 r. Komisja zaproponowała nawet ukierunkowane zmiany do AI Act, których celem jest wzmocnienie uprawnień Biura i scentralizowanie nadzoru nad systemami AI zbudowanymi na modelach GPAI. W ramach swoich zadań AIO wykorzystuje swoją wiedzę ekspercką, aby przyczyniać się do spójnego stosowania AI Act w państwach członkowskich, opracowywać narzędzia i metodologie do oceny modeli AI, sporządzać wzorcowe kodeksy postępowania oraz monitorować zgodność.
Równolegle, Komisja Europejska promuje Pakt AI (AI Pact), inicjatywę mającą na celu zachęcenie i wsparcie organizacji w planowaniu wdrożenia środków wynikających z AI Act. Choć AI Act wszedł w życie 1 sierpnia 2024 r., wymogi dotyczące systemów AI wysokiego ryzyka zaczną w pełni obowiązywać dopiero po okresie przejściowym. Pakt AI został zbudowany na dwóch filarach: Pierwszy filar (Pillar I) to platforma wymiany doświadczeń i wiedzy, otwarta dla wszystkich interesariuszy, w tym przedsiębiorstw, organizacji non-profit i środowisk akademickich. Drugi filar (Pillar II) ma na celu ułatwienie i promowanie dobrowolnych zobowiązań (pledges) ze strony firm (dostawców i użytkowników systemów AI), mających na celu wczesne wdrożenie kluczowych wymogów AI Act. Zobowiązania te, które nie są prawnie wiążące, wzywają firmy do podjęcia co najmniej trzech działań, w tym przyjęcia strategii zarządzania AI, identyfikacji systemów prawdopodobnie sklasyfikowanych jako wysokiego ryzyka oraz promowania świadomości i umiejętności w zakresie etycznego i odpowiedzialnego rozwoju AI wśród personelu. Do 25 września 2024 r. zobowiązania te podpisało ponad 230 firm. Uczestniczące firmy zostały zaproszone do publicznego złożenia sprawozdania z postępów na temat wypełnienia tych zobowiązań podczas wydarzenia AI Pact w dniu 15 grudnia. SSDC LP aktywnie angażuje się w ten dialog, mając na uwadze wpływ generatywnej sztucznej inteligencji na warunki pracy i głos aktorów, jak omówiono na spotkaniu.
Spotkanie SSDC LP z 15 grudnia 2025 r. potwierdziło, że sektor występów na żywo stoi w obliczu złożonych i wzajemnie powiązanych wyzwań, w szczególności w kontekście szybkiej transformacji cyfrowej, ryzyka klimatycznego i potrzeby zapewnienia godnych warunków pracy (jak podkreślono w kontekście Karty Artystów UE i ESSPASS). Aktywny udział ZZAP i innych przedstawicieli organizacji pracowniczych umożliwia skuteczne kształtowanie europejskich ram politycznych, zwłaszcza w obszarach krytycznych dla aktorów, takich jak ochrona głosu przed nadużyciem AI oraz mobilność transgraniczna. Nowe inicjatywy, takie jak AgoraEU, dają nadzieję na bardziej ukierunkowane wsparcie dla sektora kulturalnego w kolejnych latach.
